Toplu İş Sözleşmesi: Şartları, Unsurları ve Sözleşme Süreci

Giriş

Toplu iş sözleşmeleri, işçi ve işveren ilişkilerinin kolektif düzeyde düzenlenmesini sağlayan ve çalışma barışının korunmasında önemli rol oynayan hukuki araçlardır. Ücret, çalışma koşulları, sosyal haklar ve tarafların karşılıklı yükümlülükleri bakımından temel çerçeveyi belirleyen bu sözleşmeler, iş hukukunun en önemli uygulama alanlarından birini oluşturmaktadır.

Bu bültende, toplu iş sözleşmelerine ilişkin temel kavramlar ve uygulamada öne çıkan hususlar genel hatlarıyla ele alınacaktır.

Toplu İş Sözleşmesi Nedir?

Toplu İş Sözleşmesi, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nda (‘‘Kanun’’) tanımlandığı üzere iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hususları düzenlemek üzere işçi sendikası ile işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren arasında yapılan sözleşmeyi ihtiva etmektedir. Buradan anlaşılmaktadır ki, toplu iş sözleşmesinin yapılabilmesi için bir tarafın muhakkak işçi sendikası olması gerekmektedir, diğer taraf ise sendika üyesi olmayan işveren veyahut işveren sendikası olabilir.

Toplu İş Sözleşmesinin Türleri

Toplu iş sözleşmeleri belirli türlere ayrılmaktadır. Bunlar işyeri toplu iş sözleşmesi, işletme toplu iş sözleşmesi, grup toplu iş sözleşmesi ve çerçeve toplu iş sözleşmesidir.

• İşyeri Toplu İş Sözleşmesi: Tek bir işyerinde çalışan işçiler için yapılan sözleşmelerdir.
• İşletme Toplu İş Sözleşmesi: Aynı işverene ait birden fazla işyerini kapsayan sözleşmelerdir. Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’na göre bir gerçek ve tüzel kişiye veya bir kamu kurum ve kuruluşuna ait aynı işkolunda birden çok işyerinin bulunduğu işyerlerinde, toplu iş sözleşmesi ancak işletme düzeyinde yapılabilir.
• Grup Toplu İş Sözleşmesi: Aynı iş kolunda faaliyet gösteren farklı işyerlerinde uygulanan sözleşmelerdir. Grup toplu iş sözleşmesi, tarafların anlaşması üzerine bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, birden çok üye işverene ait aynı işkolunda kurulu işyerleri ve işletmeleri kapsamak üzere yapılır.
• Çerçeve Sözleşme: İşçi ve işveren konfederasyonlarına üye işçi ve işveren sendikaları arasında işkolu düzeyinde yapılan sözleşmelerdir.

Toplu İş Sözleşmesinin Unsurları

Toplu iş sözleşmesinin temel unsurları şunlardır:

1. Toplu İş Sözleşmesinde Taraflar

İşyeri ve işletme toplu iş sözleşmeleri, bir işçi sendikaları ile sendika üyesi olmayan işverenler veya işveren sendikaları arasında yapılabilir.

Çerçeve sözleşmeler, Ekonomik ve Sosyal Konseyde temsil edilen işçi ve işveren konfederasyonlarına üye işçi ve işveren sendikaları arasında yapılabilir.

Grup toplu iş sözleşmesi bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında yapılabilir.

2. Toplu İş Sözleşmesinin İçeriği

Toplu iş sözleşmelerinde normatif ve borç doğurucu hükümlerden oluşmaktadır. Normatif hükümler Kanun’un 33/1 maddesinde sayılan iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin düzenlemelerdir. Bununla birlikte borç doğurucu olarak tanımlanan ve Kanun’un 33/2 maddesinde belirtilen borç doğurucu hükümler ise tarafların karşılıklı hak ve borçları ile sözleşmenin uygulanması ve denetimini ve uyuşmazlıkların çözümü için başvurulacak yolları düzenleyen hükümleri içeren, ücret, prim, ikramiye, izin süreleri, çalışma süreleri gibi hususlardır.

Toplu iş sözleşmeleri, Anayasaya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı düzenlemeler içeremez.

Toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. İş sözleşmelerinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesindeki hükümler alır. Toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümlerin bulunması hâlinde ise iş sözleşmesinin işçi yararına olan hükümleri geçerlidir.

3. Toplu İş Sözleşmelerinin Süresi ve Sözleşme Süresinin Uzatımı

Toplu iş sözleşmesi en az bir, en fazla üç yıllık süre ile yapılabilir. Kanun’un 35/2 maddesi gereği toplu iş sözleşmesinin süresi, sözleşmenin imzalanmasından sonra taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz ve sözleşme süresinden önce sona erdirilemez.

Öte yandan, faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde uygulanmak üzere yapılan toplu iş sözleşmelerinin süresi bir yıldan az olarak belirlenebilir. İşin bitmemesi halinde ise bu sözleşmeler bir yılın sonuna kadar uygulanır.

Toplu iş sözleşmesi süresinin bitmesinden önceki 120 gün içinde, yeni sözleşme için yetki başvurusunda bulunulabilir. Ancak yeni yapılan toplu iş sözleşmesi, önceki sözleşme sona ermedikçe yürürlüğe girmez.

Toplu İş Sözleşmesinin Aşamaları

1. Toplu İş Sözleşmelerinde Yetki

Toplu iş sözleşmesi sürecinin başlayabilmesi için, işçi sendikasının yetki şartlarını taşıdığının Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı (“Bakanlık”) tarafından tespit edilmesi gerekir. Bu kapsamda sendika, örgütlü bulunduğu işyeri veya işletmede gerekli çoğunluğu sağladığı kanaatine vardığında Bakanlığa başvurarak yetki tespiti talep eder.

Bakanlık, başvuru üzerine öncelikle başvuruda bulunan sendikanın, her yıl Ocak ve Temmuz aylarında yayımlanan işkolu istatistikleri bakımından gerekli koşulları sağlayıp sağlamadığını inceler. Bu çerçevede sendikanın;

• kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az %1’ini üye kaydetmiş olması,
• toplu iş sözleşmesi yapılacak işyerinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasını,
• işletmede ise çalışan işçilerin en az %40’ını üye olarak bulundurması

gerekmektedir.

Bakanlık, kayıtlarına göre başvuru tarihi itibarıyla bir işçi sendikasının yetkili olduğunu tespit ederse, başvuruyu, işyeri veya işletmedeki işçi ve üye sayısını ilgili işçi sendikalarına, varsa işveren sendikasına veya sendika üyesi olmayan işverene altı iş günü içinde bildirir. Yetki şartlarının sağlanmadığının veya işyerinde yetkili bir sendika bulunmadığının tespiti halinde ise bu durum yalnızca başvuruyu yapan sendikaya bildirilir.

Yetki tespitine itiraz edilmesi halinde süreç şu şekilde işler:

• İşçi sendikası, işveren sendikası veya sendika üyesi olmayan işveren, 6356 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca, tebliğ tarihinden itibaren altı iş günü içinde, itiraz nedenlerini ve delillerini göstererek iş mahkemesinde itirazda bulunabilir.
• Süresi içinde yapılan itiraz, kesin karar verilinceye kadar yetki işlemlerini durdurur.
• Kanun’un 43/2 maddesi uyarınca, itiraz dilekçesinde veya ekinde somut delil bulunmaması halinde itiraz mahkemece incelenmeksizin reddedilir.
• İşçi ve üye sayılarının tespitine ilişkin maddi hata ve süreye dair itirazlar mahkeme tarafından duruşma yapılmaksızın altı iş günü içinde kesin olarak karara bağlanır.
• Bunlar dışındaki itirazlarda mahkeme duruşma yaparak karar verir; istinaf yoluna başvurulması halinde bölge adliye mahkemesi bir ay içinde, temyiz edilmesi halinde ise Yargıtay bir ay içinde kesin karar verir.
• Bakanlıkça olumsuz tespit verilen işçi sendikası da, altı iş günü içinde yetkili olduğunun tespiti için dava açabilir. Mahkeme, bu davayı ilgili diğer sendikalara ve işverene bildirir ve davayı iki ay içinde sonuçlandırır.

Yetki tespitine itiraz edilmemesi veya itirazın kesin olarak sonuçlanması halinde ise, Bakanlık tarafından ilgili sendikaya yetki belgesi verilir. Yetki belgesi; süresi içinde itiraz edilmemişse itiraz süresinin sona ermesini izleyen altı iş günü içinde, itiraz reddedilmişse veya sendikanın yetkili olduğuna ilişkin mahkeme kararı kesinleşmişse bu kararın tebliğinden itibaren altı iş günü içinde düzenlenir.

2. Toplu İş Sözleşmesinde Görüşmeler

Yetki belgesinin alındığı tarihten itibaren 15 gün içerisinde taraflardan biri, karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır. Çağrı tarihi, çağrıyı yapan tarafça derhâl görevli makama bildirilir.

Çağrıyı yapan taraf, toplu görüşmede ileri süreceği tekliflerin bütününü çağrı süresi içinde karşı tarafa vermek zorundadır. Ancak, tarafların toplu görüşme gereği ileri sürecekleri tekliflerde değişiklik yapma hakları saklıdır.

Çağrının karşı tarafa tebliğinden itibaren altı iş günü içinde, taraflar toplu görüşmenin yerini, gününü ve saatini aralarında anlaşarak belirler ve bu hususu görevli makama yazılı olarak bildirir. Taraflar arasında anlaşma sağlanamaması halinde ise, taraflardan birinin başvurusu üzerine ilk toplantının yeri, günü ve saati görevli makam tarafından derhâl belirlenerek taraflara bildirilir.

İşçi sendikasının, çağrı tarihinden itibaren otuz gün içinde yapılacak ilk toplantıya katılmaması veya aynı süre içinde toplu görüşmeye başlamaması halinde sendikanın yetkisi düşer. Toplu görüşme süresi ise, ilk toplantı tarihinden itibaren altmış gün olarak uygulanır.

3. Toplu İş Sözleşmesinin İmzalanması

Toplu görüşmenin sonunda bir anlaşmaya varılırsa dört nüsha olarak düzenlenecek olan toplu iş sözleşmesi, taraf temsilcilerince imzalanır ve iki nüshası altı iş günü içinde çağrıyı yapan tarafça yetki belgesinde gösterilen görevli makam olan Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne tevdi edilir. Görevli makam sözleşmenin bir nüshasını Bakanlığa gönderir.

İşveren, bir toplu iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi hükmündeki özel hakem veya Yüksek Hakem Kurulu kararı ile toplu hak uyuşmazlıklarında verilmiş mahkeme veya özel hakem kararlarını, işyeri veya işyerlerinde işçiler tarafından görülebilecek yerlere asmakla yükümlüdür.

Sonuç ve Değerlendirme

Toplu iş sözleşmeleri, yalnızca çalışma koşullarını düzenleyen bir metin değil; aynı zamanda tarafların yetki, temsil, müzakere ve sözleşmenin kurulmasına ilişkin hak ve yükümlülüklerini belirleyen teknik bir hukuki süreçtir. Bu çerçevede, zorunlu ve normatif unsurlarının dikkatle değerlendirilmesi ve yetki ile görüşme aşamalarının mevzuata uygun şekilde yürütülmesi, sürecin sağlıklı şekilde sonuçlandırılması bakımından önem taşımaktadır. Özellikle işverenler açısından, toplu iş sözleşmesi sürecinin her aşamasının yasal süreler ve usuller çerçevesinde yakından takip edilmesi, olası uyuşmazlıkların önlenmesi ve iş ilişkisinin öngörülebilir şekilde yönetilmesi bakımından kritik niteliktedir.

Saygılarımızla,

Atabay Hukuk Bürosu