İşçilik Alacaklarında Organik Bağ Kavramı
Giriş
İşçilik alacaklarında sorumluluğun hangi işverene veya hangi şirketlere yöneltilebileceğinin tespiti bakımından organik bağ kavramı uygulamada önemli bir yere sahiptir. Özellikle hukuken ayrı tüzel kişiliklere sahip şirketlerin fiilen birlikte hareket etmesi, yönetim, faaliyet ve organizasyon yapıları bakımından iç içe geçmesi hâlinde, bu şirketlerin birbirinden tamamen bağımsız yapılar olarak değerlendirilmemesi gündeme gelebilmektedir. Bu noktada, şirketler arasında yalnızca ticari veya ekonomik ilişki bulunması yeterli görülmemekte; somut olayın özelliklerine göre bir tüzel kişiliğin diğerinin devamı, uzantısı veya görünüşte ayrı fakat fiilen bütünleşik bir yapı içinde olup olmadığı incelenmektedir.
Kanunda açıkça tanımlanmış bir kurum niteliğinde olmayan organik bağ kavramı, ağırlıklı olarak Yargıtay kararları ile şekillenmiş; özellikle işçilik alacakları, işe iade ve muvazaa değerlendirmelerinde belirleyici bir ölçüt hâline gelmiştir. Bu nedenle organik bağın hangi hâllerde kabul edildiği ve sonuçlarının ne olduğu, iş hukukunda sorumluluğun kapsamının belirlenmesi açısından önem taşımaktadır.
Organik Bağ
Organik bağ ile farklı tüzel kişiliğe sahip şirketlerin aynı kişiler tarafından yönetildiği kabul edilir. Temelini Türk Medeni Kanunu’nun 2.maddesi ile düzenlenen dürüstlük kuralından alan bu kavram ışığında, hukuki açıdan bağımsız olan şirketler bir bütün olarak kabul edilerek birçok konuda müştereken sorumlu tutulabilmektedir.
Organik bağ açıkça bir kanuni düzenleme ile tanımlanmamış olmakla beraber; şirketler arasındaki organik bağın ispatını sağlayan unsurlar, Yargıtay içtihatları ve doktrin ışığında belirlenen başlıca kriterler etrafında şekillenmiştir. Söz konusu kriterlerden başlıcaları aşağıdaki gibidir:
- Şirketlerin ortaklarının aynı olması, ortaklık yapılarının benzer olması,
- Şirketlerinin adreslerinin aynı olması veya aynı adreste faaliyet göstermeleri, temsilci veya vekillerinin aynı kişi olması,
- Şirketlerin iç içe geçmiş olarak ticari faaliyet yürütmeleri, ortak ticari faaliyette bulunmaları veya ticari ilişkilerinde aynı unvanı kullanmış olmaları,
- Firmalar arası sıklıkla işçi geçişi olması
- Aralarındaki hukuki ilişkilerin tespiti.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2010/12035 E. 2012/17612 K. T:21.05.2012:
‘Mahkemece ticaret sicil kayıtlarına göre her iki davalı şirketin ortaklarının aynı şahıslar olduğu, davalı şirketler arasında alt-üst işveren ilişkisinin bulunduğunun kanıtlanamadığı gerekçesi ile davalı … Ltd. Şti aleyhine açılan davanın husumet nedeniyle reddine karar verilmiş ise de, davalı şirketler arasında ortaklarının aynı olması sebebi ile organik bağ bulunduğu açıktır. Esasında bu husus mahkemenin de kabulündedir. Bu durum karşısında davacının iddiası doğrultusunda davalı şirketler arasında organik bağ veya asıl-alt işveren ilişkisi bulunup bulunmadığının açıklığa kavuşturularak sonucuna göre karar verilmesi gerekirken yazılı şekilde eksik inceleme ile hüküm tesisi hatalıdır.’
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 2011/50395 E. 2011/46697 K. T:30.11.2011:
‘Ticaret sicil kayıtlarından davalı şirketin hâkim sermaye ortakları ile dava dışı şirketin ortaklarının aynı olduğu görülmektedir. Ayrıca, dava dışı şirketin ticaret sicilinde kayıtlı adresi ile davalı şirketin adresinin ortak olduğu anlaşılmaktadır. Faaliyet konuları da aynı olan bu iki şirketin aynı kişilere ait olduğu, aynı adreste faaliyet gösterdikleri, aynı garajı kullandıkları, güvenlikçilerinin aynı olduğu, muhasebe kayıtlarının aynı muhasebeci tarafından tutulduğu açıkça ifade edilmiştir. Açıklanan deliller ışığında iki şirket arasında organik bağ bulunduğu açıktır.’
Yargıtay, organik bağın varlığını değerlendirirken; tüzel kişiler arasında işçilik alacaklarından kaynaklanan sorumluluğun bulunup bulunmadığını, somut olayın özellikleri çerçevesinde kapsamlı biçimde incelemektedir. Bu inceleme kapsamında özellikle
- işyeri devri,
- hizmet sözleşmesinin devri,
- asıl işveren–alt işveren ilişkisi ve
- birlikte istihdam
gibi olguların mevcut olup olmadığı dikkate alınmaktadır.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi E. 2023/5090, K. 2023/5952 T. 24.04.2023:
‘Dairemiz uygulamasına göre aralarında organik bağ bulunan işverenler arasında birlikte istihdam, işyeri devri, asıl işveren alt işverenlik gibi bir hukuki ilişkisi varsa birlikte sorumluluk söz konusu olabilir. Tüzel kişiler arasında sadece organik bağ bulunması, çalışma döneminin tamamına ilişkin alacaklardan işçinin çalışmış olduğu her bir tüzel kişinin müteselsilen sorumlu olması sonucunu doğurmaz. Zira sadece organik bağın varlığı tüzel kişilik perdesinin kaldırılması için yeterli değildir.’
Organik Bağın İspatı
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 190/1 uyarınca, şirketler arasında organik bağın varlığına yönelik ispat yükü, organik varlığı öne süren tarafın üzerine düşmektedir. Ayrıca Yargıtay tarafından da ispat yükü ve araçlarına ilişkin paralel ilke ve esaslar geliştirilmiştir.
İşçinin kimin emir ve talimatında çalıştığını gösteren her türlü kayıt, işverenler arası bağı ve ticari birliği gösteren kayıtlar, faturalar, defterler, kimi zaman sosyal medya paylaşımları, kurumsal nitelikteki işyerlerinde iş kıyafetlerinde bulunan logo ve amblemler, tanık beyanları, bilirkişi incelemesi, keşif vb. yargılamada delil olarak kullanılabilir.
İşçilik Alacaklarında Organik Bağın Bulunması
Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin uygulamasına göre tüzel kişiler arasında organik bağın bulunması tüzel kişilerin tümünün veya yalnızca birinin sorumlu olabilmesi için yeterli değildir. Grup şirketleri veya holding bünyesinde yer alan çalışmalar açısından işçilik alacaklarının belirlenmesi noktasında kural olarak aynı gruba ya da holdinge bağlı farklı tüzel kişiliği haiz şirketlerde geçen hizmetlerin birleştirilmesi mümkün olmayacaktır. Ancak bu gibi durumlarda işçilik alacakları hesabı noktasında hizmetlerin değerlendirilmesi ve işverenlerin sorumlulukların belirlenmesi için şirketler/işverenler arasında işyeri devri, hizmet sözleşmesi devri, asıl işveren- alt işveren ilişkisi ve birlikte istihdam olgularının bulunup bulunmadığının somut olarak belirlenmesi gerekir.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2023/6993 K. 2023/7149 T. 15.05.2023:
‘Grup şirketleri veya holdingler bünyesinde yer … çalışmalar açısından; çalışma hayatında işçinin sigorta kayıtlarında yer … işverenin dışında grubun başka şirketlerine hizmet verdiği, yine işçinin bilgisi dışında birbiri ile bağlantısı olan bu şirketler tarafından sürekli giriş çıkışlarının yapıldığı sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Bu gibi durumlar için sadece “şirketler arasında organik bağ’dan söz edilerek işçilik alacaklarının aralarında bağlantı bulunan bu işverenlerin birlikte sorumluluğuna gidilmesi veya birden fazla şirkette geçen çalışmaları için sadece birinin sorumluluğunun yeterli görülmesi de mümkün olmayacaktır. Kaldı ki aynı gruba ait olan şirketlerin aralarında organik bağ bulunması da olağandır. İşçilik alacaklarının belirlenmesi noktasında kural olarak aynı gruba ya da holdinge bağlı farklı tüzel kişiliği haiz şirketlerde geçen hizmetlerin birleştirilmesi mümkün olmayacaktır. Ancak bu gibi durumlarda işçilik alacakları hesabı noktasında hizmetlerin değerlendirilmesi ve işverenlerin sorumlulukların belirlenmesi için şirketler/işverenler arasında işyeri devri, hizmet sözleşmesi devri, asıl işveren alt işveren ilişkisi ve birlikte istihdam olgularının bulunup bulunmadığının somut olarak belirlenmesi gerekir.’
Sonuç ve Değerlendirme
Organik bağ, iş hukukunda tüzel kişilik perdesinin arkasındaki fiilî ilişkiyi görünür kılan ve uygulamada özellikle işçilik alacakları bakımından önem taşıyan bir kavramdır. Yargıtay içtihatları çerçevesinde şekillenen bu yaklaşım, hukuken ayrı tüzel kişiliklere sahip şirketlerin belirli koşullarda birlikte değerlendirilmesine imkân tanımaktadır. Bununla birlikte, Yargıtay’ın işçilik alacaklarına ilişkin yaklaşımı uyarınca, şirketler arasında organik bağ bulunması tek başına müteselsil sorumluluk sonucunu doğurmamaktadır. Bu nedenle, somut olayda şirketler arasındaki fiilî ilişkinin niteliği, iş organizasyonunun yapısı ve işçinin çalışma olgusu birlikte değerlendirilerek sonuca varılması gerekmektedir.
Saygılarımızla,
Atabay Hukuk Bürosu