Yabancılar Çalışma İzni Başvuruları
Giriş
Türkiye, stratejik konumu ve gelişen ekonomisiyle yabancı yatırımcılar ve çalışanlar için cazip bir merkez haline gelmiştir. Ancak, her ülkede olduğu gibi yabancı uyruklu kişilerin Türkiye’de çalışabilmesi için belirli hukuki prosedürlere uymaları gerekmektedir. Bu makalede, yabancı kişilerin çalışma izinleri, başvuru süreçleri ve istihdamlarıyla ilgili yasal düzenlemeler ele alınacaktır.
Yabancıların Türkiye’de Çalışma İzni Alma Zorunluluğu
Türkiye’de yabancı uyruklu kişilerin istihdam edilmesi, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu ile düzenlenmiş olup Kanun’da çalışma izni; geçerlilik süresi içerisinde yabancılara Türkiye’de çalışma ve ikamet izni veren Bakanlıkça düzenlenen resmi belge olarak tanımlanmıştır. Buna göre, Türkiye’de çalışmak isteyen yabancılar, çalışma izni almak zorundadır. Bu izin, T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından verilir ve belirli kriterlere göre değerlendirilir.
Yabancı Çalışma İzni Türleri
Türkiye’de yabancılar için başlıca üç farklı çalışma izni türü bulunmaktadır:
- Süreli Çalışma İzni: İlk başvuruda en fazla bir yıl süreyle verilen bu izin, belirli bir işyerinde ve belirli bir işte çalışmak üzere düzenlenir. İzin süresinin bitiminde, aynı işverenle devam edilmesi durumunda ilk uzatmada en fazla iki yıl, sonraki uzatmalarda ise en fazla üç yıl süreyle uzatma imkânı bulunmaktadır.
- Süresiz Çalışma İzni: Türkiye’de uzun dönem ikamet izni bulunan veya en az sekiz yıl yasal çalışma iznine sahip yabancılar, süresiz çalışma iznine başvurabilirler. Bu izin, yabancıya Türkiye’de süresiz çalışma ve ikamet hakkı tanır. Ancak, başvuru şartlarının sağlanması, iznin otomatik olarak verileceği anlamına gelmemektedir. Süresiz çalışma izninin 5 yılda bir; bu 5 yıllık süre dolmadan 6 ay önce yenileme başvurusu yapılarak yenilenmesi gerekmektedir.
- Bağımsız Çalışma İzni: Bir işverene bağlı olmaksızın, kendi ad ve hesabına çalışmak isteyen yabancılara verilen bu izin, süreli olarak düzenlenir. Başvurunun değerlendirilmesinde, yabancının eğitim düzeyi, mesleki deneyimi, Türkiye’deki faaliyetinin veya yatırımının ülke ekonomisine ve istihdama etkisi gibi kriterler göz önünde bulundurulur.
Çalışma İzni Başvuru Süreci ve Usulü
Yabancı uyruklu kişiler, çalışma izni başvurularını yurt içinden veya yurt dışından yapabilirler:
- Yurt İçi Başvurular: En az altı ay geçerli ikamet iznine sahip yabancılar, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın E-İzin sistemi üzerinden başvuruda bulunarak çalışma izni talebinde bulunabilir.
- Yurt Dışı Başvurular: Türkiye’de çalışmak isteyen yabancılar, kendi ülkelerindeki T.C. konsoloslukları aracılığıyla başvuru yapabilirler. Yabancı tarafından başvurunun yapılması akabinde işveren tarafından yabancının konsolosluktan aldığı referans numarası ile sisteme giriş yapılarak istenen bilgi ve belgeler Bakanlığa gönderilecektir.
Yabancının bağımsız çalışacak olması halinde başvurunun bizzat kendisi tarafından yapılması gerekmekle birlikte; bir işverene bağlı olarak yapılması durumunda başvuru işverenin Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın E-İzin sistemi üzerinden yapılması gerekmektedir. Başvuruda gerekli belgeler, aşamalar ve usul şöyledir:
- İlk aşamada işveren kaydı oluşturulması gerekmekte olup bağımsız çalışacak olan yabancı bu kısma 99 ile başlayan yabancı kimlik numarasını girecektir. İşveren tarafından başvuruda bulunuluyor ise bu kısma SGK tescil numarasının girilmesi gerekmektedir. Ayrıca yurtdışından başvuru halinde Konsolosluk tarafından verilen 16 haneli referans kodunun da başvuru aşamasında girilmesi gerekmektedir.
- Kayıt oluşturulması akabinde başvuru türü seçimi yapılmalıdır.
- Akabinde işveren bakımından ticaret sicil gazetesi, faaliyet belgesi, vergi levhası, imza sirküleri, son yıla ait bilanço ve kâr-zarar tablosu gibi şirketin faaliyette olduğunu ve mali yeterliliğini gösteren belgeler; yabancı bakımından ise pasaport bilgileri, biyometrik fotoğraf, diploma veya mesleki yeterlilik belgesi ve iş sözleşmesinin sisteme yüklenmesi gerekmektedir. Bunlar yanında sistem tarafından başvuru anında doldurulmak suretiyle hazırlanan formların da yüklenmesi gerekecektir.
Halihazırda çalışma izni bulunan ancak uzatmak isteyen yabancılar bakımından ise çalışma izni süresi bitmeden yine E-İzin sistemi üzerinden uzatma başvurusunda bulunulmalıdır.
Başvuru Değerlendirme Süreci
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından gerçekleştirilen değerlendirme sürecinde başvurunun usulüne uygunluğu, evrakların eksiksiz olması gibi şartlar yanında ilgili işyerinde bir yabancı personele 5 adet Türk Personel istihdam ediliyor olması, işyerinin yabancıları kayıt dışı veya düşük ücretli çalıştırmalarda kullanıp kullanmadığı (önceki süreçte buna yönelik herhangi bir yaptırıp uygulanıp uygulanmadığına bakılır.), işverenin mali ve idari kapasitesinin yetersizliği gibi birçok kriteri göz önünde bulundurmaktadır.
Değerlendirme süreci istenen bilgi ve belgelerin sisteme tam olarak yüklenmesi halinde 30 gün sürmektedir. Eksik bilgi ve belge bulunması halinde bu süre belgelerin tamamlanması ile başlamaktadır. Başvuru sonucu elektronik posta adresine Bakanlık tarafından iletilmektedir.
Başvurunun Reddi Durumunda İzlenecek Yol
Bakanlık bilgi ve belgelerin tam olması halinde dahi esas alınan işgücü politikaları ve diğer kriterler kapsamında başvurunun reddine karar verebilmektedir. Çalışma izni verilmesi ya da çalışma izni süresinin uzatılması talebinin reddedilmesi, çalışma izninin iptal edilmesi ya da çalışma izninin sonlandırılmasına ilişkin Bakanlıkça verilecek kararlara karşı ilgililer, tebliğ tarihinden itibaren otuz gün içinde yine başvuru yapılan E-izin sistemi üzerinden itiraz edebilmektedirler. İtiraz yerine doğrudan yeni başvuru oluşturulması da mümkündür.
İstisnai Durumlar ve Muafiyetler
Kanunlar veya Türkiye’nin taraf olduğu ikili veya çok taraflı anlaşmalar veya uluslararası sözleşmeler kapsamında çalışma izni almadan çalışabileceği belirtilen yabancılar, mavi kart sahibi yabancılar, mülteci veya ikincil koruma statüsü sahibi yabancılar ve diplomatik misyon üyesi yabancıların Türkiye’de istihdam edilebilmesi için çalışma izni almasına gerek bulunmamaktadır.
Çalışma İzninin İkamet İznine Etkisi
Geçerli bir çalışma izni, uluslararası koruma başvuru sahibi, şartlı mülteci ve geçici koruma sağlanan yabancılara düzenlenen çalışma izinleri hariç tutulmak üzere, ikamet izni yerine de geçmektedir. Ancak, çalışma izninin süre dolmadan yenilenmemesi durumunda, yabancının Türkiye’deki ikamet hakkı da sona erebilir. Bu nedenle, çalışma izni sürelerinin dikkatle takip edilmesi önem arz etmektedir.
Çalışma İzni Bulunmadan Yabancı İstihdamı Halinde İşverene Uygulanacak İdari Yaptırımlar
6735 sayılı Kanun’un 6. Maddesi kapsamında yabancıların çalışma izni olmaksızın Türkiye’de çalışmaları veya çalıştırılmaları yasaktır. Çalışma izni bulunmaksızın çalıştırılan yabancı tespit edilmesi halinde yine aynı Kanun’un “Denetleme Yetkisi” başlıklı 23. Maddesi kapsamında her bir yabancı için hem işverene hem de yabancıya idari para cezası kesilmektedir. 2026 yılında yapılan yeni değerlemeye göre işverenler bakımından; her bir yabancı için işverene 102.503-TL; bildirim yükümlülüğünün ihlali halinde ise yine her bir yabancı başına 6.805-TL idari para cezası kesilebilecektir. Bu noktada Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından primlerin ödenmemiş olması veya eksik ödenmesi, sigortasız işçi çalıştırma dolayısıyla uygulanacak para cezalarına da değinmek gerekmektedir.
Sonuç ve Değerlendirme
Türkiye’de yabancı kişilerin istihdamı, 6735 sayılı Uluslararası İşgücü Kanunu başta olmak üzere ilgili mevzuat hükümleriyle ayrıntılı şekilde düzenlenmiş olup, yabancıların çalışma izni almaksızın çalışmaları kural olarak mümkün değildir. Çalışma izni türlerinin çeşitlendirilmesi, başvuru usullerinin yurt içi ve yurt dışı olarak belirlenmesi ve değerlendirme sürecinde işverenin mali ve idari yeterliliğinin dikkate alınması, yabancı istihdamının kontrollü ve planlı biçimde yürütülmesini amaçlamaktadır.
Bu çerçevede, başvuru ve uzatma süreçlerinin usule uygun ve eksiksiz şekilde yürütülmesi, olası ret kararları ve yaptırımların önlenmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Mevzuatta öngörülen istisnai hâller saklı kalmak kaydıyla hem yabancı çalışanlar hem de işverenler açısından çalışma iznine ilişkin yükümlülüklere riayet edilmesi, hukuki güvenliğin sağlanması ve uygulamada doğabilecek uyuşmazlıkların önüne geçilmesi açısından gereklidir.
Saygılarımızla,
Atabay Hukuk Bürosu