Sosyal Güvenlik Kurumu Tarafından Yapılan Denetimlerde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
SOSYAL GÜVENLİK KURUMU TARAFINDAN YAPILAN DENETİMLERDE
DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR
Giriş
26 Kasım 2024 tarihinde yayımlanan “Rehberlik, Teftiş ve Denetim Faaliyetlerinin Düzenli ve Etkin Bir Şekilde Yerine Getirilmesi” konulu 2024/14 Sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi (Genelge), kamu hizmetlerinin sunumunda değişen ve gelişen koşullara göre sorunları tespit edip çözüm önerileri getirmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede, kamu kurumlarının hizmet kalitesinin iyileştirilmesi ve denetim faaliyetlerinin etkinliğinin artırılması hedeflenmektedir.
Genelge ile denetime tabi kurumlara yapılacak incelemelerde uyulması gereken esaslar belirlenmiştir. Bu düzenleme, önümüzdeki dönemde kamu kurum ve kuruluşlarının denetimlerinin kapsamının genişleyeceği ve sıklığının artacağının da işaretidir.
İşbu yazımızda, devletin çalışma hayatını düzenleyici müdahaleleri kapsamında Sosyal Güvenlik Kurumu’nun (SGK) gerçekleştirdiği denetleme faaliyetlerine yönelik olarak, işverenlerin SGK denetimlerine karşı alabileceği koruyucu önlemler, denetim süreçlerinde karşılaşabilecekleri riskler ve izlemeleri gereken adımlar detaylı olarak ele alınacaktır.
İşyerlerinde SGK Denetimleri
SGK tarafından gerçekleştirilen denetimlerin en yaygın sebeplerinden biri, çalışanlar veyahut da üçüncü kişiler tarafından yapılan şikâyetler olmakla birlikte, aşağıda SGK denetiminin söz konusu olabileceği bazı haller de liste olarak belirtilmiştir:
- İhbar veya şikâyet halinde
- İş kazası ve meslek hastalığı vakıaları
- Üç aydan daha önceki dönemler için geriye dönük bildirge verilmesi halinde
- Asgari işçiliğe konu işler kapsamında
- SGK’nın risk analize dayalı incelemeleri kapsamında
- Kayıt dışı istihdamla ilgili yapılan çapraz kontroller kapsamında
- Diğer kamu kurumu denetim elemanlarınca yapılan inceleme ve ihbarlar dolayısıyla
- SGK’nın gerekli gördüğü diğer durumlarda
SGK tarafından denetim ve kontrolle görevli memurlar, işyerine fiilen gelinerek yapılacak denetimde, işyerinin tüm bölümlerine serbestçe girmeye ve çalışanların ifadelerine başvurmaya yetkilidir. Denetim sonucunda; işyerinde çalışanların kimlik bilgileri, işe giriş tarihleri ve aldıkları net ya da brüt ücretin yer aldığı, çalışan, işveren ve denetim elemanının imzalarını içeren bir işyeri durum tespit tutanağı tanzim edilir. Tutanağın bir nüshası işverene ya da vekiline verilir. Fiili denetim sırasında zorluk çıkarılması hâlinde, SGK denetim elemanları mülki amirlerden ve kolluk kuvvetlerinden yardım isteyebilirler. Bu nedenle, denetim esnasında kolaylık gösterilmesi gerekmekte olup görevli memurlar tarafından talep edilmesi halinde işyeri kayıtlarının da verilmesi veyahut da sunulması için süre istenmesi büyük önem arz etmektedir.
SGK Tarafından Düzenlenen Tutanaklar
İşyerinde, SGK tarafından yapılan denetim sonucunda, işyerinin Kanun kapsamında olup olmadığı, işyerinin durumu, işyerinin faaliyet konusu, hangi iş kolu kodunda tasnif edileceği, işyerinde tescilli veya tescilsiz çalışanların tespiti gibi hususlar, ilgili işyerinin yasal defter ve belgelerinin incelemesi yapılmadan “Durum Tespit Raporu” ile düzenlenir.
Bununla birlikte, “İşyeri Durum Tespit Tutanağı” hazırlanarak, işverene, işveren vekiline veya işyeri yetkililerine, ayrıca tutanağa beyanı kaydedilen sigortalılara imzalattırılır ve tutanağın bir sureti imzası alınan işverene, işveren vekiline veya işyeri yetkilisine teslim edilir. Denetimin; işverenin, işveren vekilinin veya işyeri yetkilisinin yokluğunda yapıldığı durumlarda, tutanak aylık prim ve hizmet belgesinde veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesinde kayıtlı sigortalılardan mümkünse kıdemli olana, yoksa belgede kayıtlı herhangi bir sigortalıya imzalattırılır ve bir sureti tutanağı imzalayana teslim edilir.
Denetim Sonucunda Uygulanabilecek İdari Yaptırımlar
SGK tarafından yapılan denetim neticesinde işverenlerin karşı karşıya kalabileceği risk ve mali yaptırımlar özetle aşağıdaki gibidir:
- İdari para cezası
- İstihdam teşviklerinden yasaklılık
- Asgari ücret desteğinin kaybı ve iptali
Bu nedenle, işyerlerinde SGK denetim süreçlerinin dikkatlice takip edilmesi ve gerekli düzenlemelerin zamanında yapılması büyük önem taşımaktadır.
SGK Kapsamında İdari Para Cezaları
SGK, Kanun’da belirtilen yükümlülüklere aykırı davrandığını tespit eden işverenlere ve sigortalılara idari para cezası uygulayabilmektedir. Kanun’da farklı fiiller için farklı cezalar öngörülmüş ve bu cezalar genellikle brüt asgari ücret tutarına endekslenmiştir. Dolayısıyla, asgari ücretteki artışa bağlı olarak SGK’nın uyguladığı idari para cezaları da yükselmektedir.
Kanun’a göre sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan ve idari para cezası yaptırımı olan fiilleri genel hatları ile aşağıdaki şekilde gruplandırabiliriz:
- İşe giriş ve genel sağlık sigortası giriş bildirgesinden kaynaklanan fiiller
- İşyeri bildirgesinden kaynaklanan fiiller
- Aylık prim ve hizmet belgesinden kaynaklanan fiiller
- Eksik işçilikten kaynaklanan fiiller
- Defter ve belgelerin ibraz edilmemesi ile geçersizliğinden kaynaklanan fiiller
- Asgari işçilik uygulaması için istenen bilgi ve belgelerin zamanında gönderilmemesinden kaynaklanan fiiller
- Bağımsız çalışanlara ait bildirimlerin yasal süresi içinde yapılmamasından kaynaklanan fiiller
- Vazife malullüğüne ilişkin bildirimlerin yasal süresi içinde yapılmamasından kaynaklanan fiiller
- İhaleyi kazanan işverenlerin bildirilmemesinden kaynaklanan fiiller
- Sigortasız olduğu tespit edilenlerin bildirilmemesinden kaynaklanan fiiller
- Kuruluş aşamasındaki şirkete ait bildirimlerin yapılmamasından kaynaklanan fiiller
- İstihdama ilişkin bildirimlerin yapılmamasından kaynaklanan fiiller
- Denetim elemanlarının görevine engel olunmasından kaynaklanan fiiller
- 5510 sayılı Kanun’un 100’üncü maddesi kapsamındaki bilgi ve belgelerin kuruma verilmemesinden kaynaklanan fiiller
- İşten ayrılış bildirgesinin kuruma verilmemesinden kaynaklanan fiiller
- Bankalar, sigorta şirketleri, ticaret ve sanayi odaları ile borsalarda çalışanlara ait bildirimlerin yapılmamasından kaynaklanan fiiller
- Genel sağlık sigortalılarının bakmakla yükümlü oldukları kişilere ait bilgi girişlerinin süresinde yapılmamasından kaynaklanan fiiller
- Şoförlere ve sanatçılara ait bildirimlerin yapılmamasından kaynaklanan fiiller
- Tarımsal kesinti (tevkifat) işlemlerine ait fiiller
SGK tarafından uygulanan idari para cezalarına karşı itiraz edilmeden veya yargı yoluna başvurulmadan önce, itiraz süresi olan 15 günlük süre içerisinde ödeme yapılması halinde peşin ödeme indirimi kapsamında ceza tutarı üzerinden dörtte bir oranında indirim uygulanır. Peşin ödeme, idari para cezasına karşı yargı yoluna başvurma hakkını etkilemez. İdari para cezasının süresi içinde ödenmemesi halinde ise hem indirimli ödeme hakkı kaybedilecek hem de ödeme tarihine kadar gecikme cezası ve gecikme zammı uygulanacaktır.
İdari Para Cezalarına İtiraz
İşverenler, idari para cezalarını ödedikten sonra itiraz edebileceği gibi ödeme yapmadan doğrudan itiraz etme hakkına da sahiptir. SGK tarafından uygulanan idari para cezalarına karşı ilk itiraz merci Kurum’un kendisidir. İtiraz süresi tebliğden itibaren 15 gündür. İtiraz dilekçelerinde cezanın haksız olduğu düşünülen hususlar ve varsa deliller sunulmalıdır. Süresi içerisinde yapılan itiraz ile birlikte takip durur.
İtirazları reddedilenler, red kararının tebliğinden itibaren 30 gün içinde yetkili idare mahkemesine başvurabilir. Bu süre içinde dava açılmaması halinde idari para cezası kesinleşerek kurum alacağı muaccel hale gelir ve icra işlemlerine başlanır.
İdare hukuku çerçevesinde, SGK tarafından hukuka aykırı bir idari işlem yapıldığının tespiti halinde, işbu işlem süreye bakılmaksızın her zaman geri alınabilmektedir.
Sonuç
Sosyal güvenlik hakkı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 60’ıncı maddesi ile anayasal güvence altına alınmış; 5510 sayılı Kanun ile de zorunlu tutulmuştur. SGK denetimlerine yol açabilecek durumların önceden bilinmesi, işverenlerin önleyici tedbirler alması ve denetim süreçlerini etkin bir şekilde yönetmesi, olası idari yaptırımların önlenmesi açısından kritik öneme sahiptir. Bu kapsamda, iş sağlığı ve güvenliği prosedürlerinin eksiksiz uygulanması, iç denetimlerin düzenli yapılması ve yasal bildirimlerin zamanında gerçekleştirilmesi büyük önem taşımaktadır.
Saygılarımızla,
Atabay Hukuk Bürosu