Muris Muvazaası Nedeniyle Tapu İptal ve Tescil Davası

MURİS MUVAZAASI NEDENİYLE TAPU İPTAL VE TESCİL DAVASI

Giriş

Miras hukukunda sıkça karşılaşılan uyuşmazlıklardan biri, miras bırakanın vefatından sonra ortaya çıkan, halk arasında “mirastan mal kaçırma” olarak bilinen muris muvazaasıdır. Bu durum, miras bırakanın, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla, aslında bağışlamak istediği bir taşınmazı, tapuda satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesi gibi göstererek devretmesidir. Bu durumda mirasçılar tarafından başvurulması gereken hukuki yol; muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescili davasının ikame edilmesidir.

Muris Muvazaasının Hukuki Tanımı ve Unsurları

Tanım ve Hukuk Düzenindeki Yeri

Muris muvazaası, miras hukukuna özgü bir nispi muvazaa türü olarak kabul edilir. Bu kavram, miras bırakanın gerçek iradesi olan “bağışlama” işlemini, görünüşteki bir “satış” veya “ölünceye kadar bakma sözleşmesi” ile gizlemesidir. Türk hukukunda, kanunda açıkça düzenlenmiş bir kavram olmayan muris muvazaası, Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun 01.04.1974 tarihli ve 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı (YİBK) ile hukuki bir dayanağa kavuşmuştur. Bu karar, miras hakkı ihlal edilen mirasçıların muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil talebinde bulunabilmesinin esaslarını belirleyerek uygulamadaki belirsizliği önemli ölçüde gidermiştir.

Muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescili davasının temeli aslında muvazaalı işlemin hukuki anlamda gerekli bulunan şartları taşımaması, hakkın kötüye kullanılması ve bu nedenle mirasçıların hakkının gasp edilmesidir.

Muvazaayı Oluşturan Unsurlar

Bir işlemin muris muvazaası olarak nitelendirilebilmesi için dört temel unsurun bir arada bulunması gerekir:

• Görünürdeki İşlem: Tarafların gerçek iradeleriyle örtüşmeyen ve üçüncü kişileri aldatmak amacıyla yapılan işlemdir. Genellikle tapuda yapılan bir satış veya ölünceye kadar bakma sözleşmesidir. Genellikle tapuda yapılan bir satış (bazı olaylarda ölünceye kadar bakma görünümü) söz konusudur. Görünürdeki işlem, muvazaa iradesi ispatlandığında taraflar bakımından geçersiz sayılır.
• Gizli İşlem: Görünürdeki işlemin ardında gizlenen, tarafların asıl ve gerçek iradelerini yansıtan işlemdir ki muris muvazaası uyuşmazlıklarının tipik örneğinde gizli irade bağışlama/karşılıksız kazandırma niteliğindedir; somut olayın özelliklerine göre gizli iradenin niteliği değerlendirilir. Ancak, tapulu bir taşınmazın bağışlanması resmi şekle tabi olduğu için, bu gizli bağış sözleşmesi şekil eksikliğinden dolayı geçersizdir.
• Muvazaa Anlaşması: Miras bırakan ile taşınmazı devralan kişi arasında, görünürdeki işlemin kendileri için geçerli olmayacağına dair yapılan anlaşmadır.
• Mirasçılardan Mal Kaçırma Amacı (Aldatma Kastı): Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararında temel şart, miras bırakanın bu işlemi mirasçılarından mal kaçırma saikiyle yapmış olması şeklinde ifade edilmektedir.

Davanın Tarafları, Niteliği ve Kapsamı

Saklı pay sahibi olsun veya olmasın, miras hakkı çiğnenen tüm mirasçılar bu davayı açma hakkına sahiptir. Her mirasçı, kendi miras hakkına dayanarak tek başına dava açabilir. Ancak, mirastan feragat sözleşmesiyle miras hakkından vazgeçenler, mirası reddedenler veya mirastan çıkarılanlar bu davayı açamazlar. Bu tip uyuşmazlıklarda davalı sıfatına sahip kişi ise muvazaalı işlemin tarafı olan ve miras bırakandan taşınmazı devralan kişidir. Muvazaalı devri izleyen el değiştirmelerde, muris muvazaası iddiası üçüncü kişiye yöneltilebilir; ancak tapu siciline güven ilkesi kapsamında TMK m.1023 şartları oluşmuş iyi niyetli üçüncü kişinin kazanımı korunabilir. Bu durumda tapu iptali yerine, somut olaya göre tazminat gibi talepler gündeme gelebilir.

Muris muvazaası nedeniyle tapu iptal ve tescil davası, tapu sicilinde oluşan yolsuz tescilin düzeltilmesi talebiyle açılan bir davadır. Bu davanın sonucunda, tapu kaydının miras bırakan adına değil, mirasçıların kendi miras payları oranında iptal edilerek, kendi adlarına tescili talep edilir. Uygulamada muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil talebi esasen tapu siciline kayıtlı taşınmazlar bakımından gündeme gelir. Taşınır mallar veya tapusuz taşınmazlar yönünden, olayın niteliğine göre farklı dava türleri (alacak/istirdat/tespit vb.) söz konusu olabilir.

Muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescili davalarında görevli ve yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesidir. Muris muvazaasına dayalı tapu iptali ve tescil talebi, yolsuz tescilin düzeltilmesine ilişkin niteliği nedeniyle kural olarak zamanaşımına tabi değildir; ancak somut olayda tapu siciline güven (TMK m.1023) ve kazandırıcı zamanaşımıyla iktisap gibi kurumların sonuç doğurup doğurmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

İspat Yükü ve Değerlendirme Kriterleri

İspat Mekanizmaları ve Delil Serbestisi

Muvazaa davalarında, miras bırakanın mal kaçırma saikini ispat yükü, davayı açan mirasçılara aittir. Mirasçılar, muvazaalı sözleşmenin tarafı olmadıkları için “üçüncü kişi” konumundadır ve bu nedenle delil serbestisi ilkesinden yararlanabilirler. Bu sayede, yazılı delil dışında tanık beyanı da dahil olmak üzere her türlü delille ispat mümkündür.

Yargıtay İçtihatlarında Muvazaayı Gösteren Emareler

Yargıtay, mal kaçırma amacının tespiti için bir dizi “fiili karine” ve “emare” belirlemiştir. Bunlar:

• Yaş, Sağlık Durumu ve Özel Bakım İhtiyacı: Miras bırakanın temlik tarihindeki yaşı ve sağlık durumu.
• Satış Bedeli ile Gerçek Değer Arasındaki Fahiş Fark: Görünürdeki satış bedelinin, taşınmazın gerçek değerine göre çok düşük olması.
• Miras Bırakanın Paraya İhtiyacı Olmaması: İşlem tarihinde miras bırakanın paraya ihtiyacının bulunmaması.
• Taraflar Arasındaki Beşerî İlişkiler: Miras bırakan ile devralan ve diğer mirasçılar arasındaki ailevi ilişkiler.
• Temlik Edilen Malın Terekeye Oranı: Devredilen taşınmazın, miras bırakanın tüm malvarlığının büyük bir kısmını oluşturması.

Muris Muvazaası ve Tenkis Davası Arasındaki Farklar

Muris muvazaası ile tenkis davası amaçları, hukuki dayanakları, tarafları ve usulü bakımından birbirinden farklıdır. Tenkis davası, miras bırakanın tasarruf özgürlüğünü aşarak yaptığı tasarruflarla saklı payları ihlal etmesi hâlinde, saklı paylı mirasçıların saklı paylarının tamamlanmasını sağlayan hukuki yoldur.

Muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescili davasında amaçlanan muvazaalı işlem nedeniyle geçersiz olan kazandırmanın iptali ile taşınmazın miras bırakan terekesine yani mirasçılara iadesini sağlamak iken tenkis davasında saklı paylı mirasçılar işlemin tamamen iptalini değil; kendi saklı paylarını karşılayan kısmın iadesini talep ederler.

Tenkis davasını yalnızca saklı paylı mirasçılar açabilir. Saklı paylı mirasçılar, TMK uyarınca altsoy (çocuklar ve onların altsoyu), anne ve baba ile sağ kalan eştir. Ayrıca zamanaşımı bakımından da muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve davası miras bırakanın ölümünden itibaren herhangi bir zamanda açılabilirken tenkis davası miras bırakanın/saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren 1 yıl ve her halde ölüme bağlı tasarruflarda vasiyetnamenin açılmasından, sağlararası kazandırmalarda ise mirasın açılmasından (ölümden) itibaren 10 yıl içerisinde açılmış olmalıdır.

Bu iki dava konu edilen mal bakımından da birbirinden ayrılmaktadır. Zira tenkis davasına taşınır veya taşınmaz her türlü mal konu edilebilirken muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescili davasında yalnızca tapulu taşınmazlar konu edilebilmektedir.

Bu iki dava arasında birçok noktada farklılık bulunmakla birlikte uygulamada ikisinin terditli olarak birlikte açılabilmesi de mümkündür. Zira bazı durumlarda miras bırakanın mal kaçırma kastıyla hareket edip etmediği, mirasçıları tarafından mahkemece toplanacak deliller öncesinde tespit edilememektedir. Bu halde her iki dava bakımından aranan şartların tümü kümülatif olarak bir arada varlığı gerekecek olup davada öncelikle muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescili; mahkemece yapılan incelemede muvazaaya veya mal kaçırma kastıyla yapılmış işlemlere rastlanmamış veya bu yönde kanaat oluşmamış olması durumunda ise yapılan temliklerin ve tasarrufların düzeltilmesi yoluyla saklı paylı mirasçıların miras paylarının korunması istenecektir.

Sonuç ve Değerlendirme

Muris muvazaası nedeniyle tapu iptali ve tescili davası, Türk miras hukukunda hakkaniyetin tesis edilmesinde hayati bir araçtır. Davanın başarısı, mirasçıların delil serbestisi avantajını kullanarak Yargıtay içtihatlarında şekillenen fiili karineleri somut olayın tüm özellikleriyle birlikte ortaya koyabilmesine bağlıdır. Uygulamada mirasçıların haklarının en geniş şekilde korunabilmesi için, öncelikle muris muvazaası iddiasına dayalı tapu iptali ve tescil talebiyle yola çıkılması; bu talebin kabul görmemesi ihtimaline karşı ise tenkis talebinin kademeli biçimde ileri sürülmesi, hem usul ekonomisi hem de hak kaybının önlenmesi bakımından isabetli bir stratejidir. Nitekim bu dava, murisin görünürdeki iradesi ile gerçekte amaçladığı irade arasındaki örtüyü kaldırarak gizli gerçeği açığa çıkarmayı hedefler; bu hedefe ulaşmanın yolu da, olayın tüm detaylarını kapsayan tutarlı bir anlatım ile güçlü ve çok yönlü bir ispat kurgusunun titizlikle kurulmasından geçer. Bu çerçevede muris muvazaası davaları, yalnızca bireysel miras hakkını değil, miras hukukunun temel denge ve adalet amacını da koruyan tamamlayıcı bir güvence işlevi görmektedir.

Saygılarımızla,
Atabay Hukuk Bürosu